Nội tiết tố là gì và ảnh hưởng thế nào đến cơ thể?

Nội tiết tố là gì?

Nội tiết tố (Hormone) là những chất truyền tín hiệu hóa học trong cơ thể, được các tuyến nội tiết tạo ra và tiết vào máu. Từ đó, nội tiết tố được vận chuyển đến các cơ quan và mô khác nhau để thực hiện các chức năng sinh học. Nồng độ hormone luôn biến động ở mỗi giai đoạn trong cuộc đời của mỗi người.

Nội tiết tố được sản xuất như thế nào?

Nội tiết tố được sản xuất bởi các cơ quan sản xuất, có thể nằm ở não như vùng dưới đồi, tuyến yên, tuyến tùng, hoặc các cơ quan sinh dục như buồng trứng, tinh hoàn, hoặc ở thận như tuyến thượng thận,…

Quá trình sản xuất nội tiết tố diễn ra thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa não bộ, các tuyến nội tiết và cơ quan đích nhằm duy trì hoạt động bình thường của cơ thể. Cụ thể:

• Vùng dưới đồi (hypothalamus) trong não sẽ nhận tín hiệu từ môi trường bên ngoài và bên trong cơ thể, sau đó gửi tín hiệu đến tuyến yên. Tuyến yên là “tuyến chủ” có vai trò điều khiển hoạt động của nhiều tuyến nội tiết khác như tuyến giáp, tuyến thượng thận, buồng trứng ở nữ và tinh hoàn ở nam.
• Khi nhận được tín hiệu kích thích, các tuyến nội tiết sẽ tổng hợp và tiết nội tiết tố vào máu. Hormone theo dòng máu di chuyển đến các cơ quan đích, gắn vào các thụ thể chuyên biệt và có tác dụng như điều hòa chuyển hóa, sinh sản, tăng trưởng, giấc ngủ, cảm xúc và nhiều chức năng khác.

Riêng đối với nữ giới, trong cơ thể người phụ nữ diễn ra những “bản giao hưởng” sinh học vô cùng tinh vi. Đằng sau khả năng sinh sản thiên phú và vẻ đẹp nữ tính ấy là một bộ máy hoạt động nhịp nhàng như một bộ máy hệ trục 3 lớp Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng. Trong đó mỗi “trạm” đều có chức năng riêng biệt nhưng lại có mối quan hệ mật thiết với nhau:

Não bộ (vùng dưới đồi) – Tổng chỉ huy: Bài tiết hormon GnRH (Gonadotropin Releasing Hormone). Cứ 1-2 giờ GnRH được bài tiết một lần giúp duy trì nồng độ nội tiết tố suốt 24 giờ.

Tuyến yên: Hormon GnRH kích thích tế bào tuyến yên tiết ra nhiều hormone quan trọng. Trong đó hai hormone quan trọng là FSH và LH có tác dụng trên hoạt động chức năng của buồng trứng để tiếp tục nhiệm vụ bài tiết các hormone đặc trưng của phái nữ.

Buồng trứng: Sự kết hợp của FSH và LH làm phát triển nang trứng chín, gây phóng noãn và kích thích các tế bào hạt của nang trứng và hoàng thể bài tiết estrogen và progesteron. Cùng với với testosterone, Bộ 3 nội tiết estrogen, progesterone và testosterone được ví như ngọn nguồn sức khỏe – sắc đẹp và sinh lý nữ.

Não bộ – Tuyến yên ra mệnh lệnh để buồng trứng sản xuất các nội tiết tố. Khi nội tiết tố bị thiếu hụt hoặc dư thừa, Buồng trứng sẽ phản hồi để Não bộ để điều chỉnh ngưng hay tiếp tục ra mệnh lệnh. Cơ chế “ra mệnh lệnh – phản hồi ngược” giúp nồng độ nội tiết tố đúng và đủ theo nhu cầu của cơ thể.

Vai trò của nội tiết tố đối với cơ thể

Nội tiết tố dù chỉ được sản xuất với hàm lượng nhỏ nhưng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sức khỏe thể chất, tinh thần và đặc biệt là khả năng sinh sản.

• Chỉ huy quá trình tăng trưởng và phát triển của cơ thể
• Kiểm soát cách cơ thể sử dụng và dự trữ năng lượng
• Duy trì chức năng sinh sản
• Có liên quan mật thiết đến tâm trạng và giấc ngủ
• Hỗ trợ điều hòa huyết áp, nhịp tim, khối lượng cơ, mật độ xương và chức năng miễn dịch
• Vai trò quan trọng của hệ nội tiết là giúp cơ thể duy trì trạng thái cân bằng nội môi.
• Nhu cầu sinh lý, ham muốn tình dục, sức khỏe âm đạo…

Có thể nói, nội tiết tố là “nhạc trưởng” điều phối các hoạt động chính trong cơ thể và có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe toàn thân.

Các loại nội tiết tố

Theo nghiên cứu, mỗi người có hơn 50 loại nội tiết tố khác nhau, mỗi loại có cơ quan đích và tác dụng riêng. Tuy nhiên, nhiều nội tiết tố tương tác với cùng một mô và tương tác với nhau như một phần chức năng bình thường. Dưới đây là một số nội tiết tố quen thuộc trong cơ thể người:

• Estrogen: Là hormone sinh dục có ở cả nam và nữ, chủ yếu chịu trách nhiệm cho sự phát triển và chức năng sinh dục ở nữ giới. Estrogen được sản xuất chủ yếu ở buồng trứng, giúp điều hòa kinh nguyệt, chức năng âm đạo và ham muốn tình dục (ở cả hai giới).
• Testosterone: Là nội tiết tố sinh dục đóng vai trò chính trong sự phát triển giới tính và ham muốn tình dục ở nam giới và cũng có một vai trò nhỏ hơn trong chức năng sinh dục nữ. Testosterone được sản xuất ở tinh hoàn của nam giới và ở buồng trứng của nữ giới.
• Progesterone: Là nội tiết tố sinh dục chủ yếu liên quan đến chu kỳ sinh sản của nữ giới.
• Adrenaline: Đây là chất dẫn truyền thần kinh được tiết ra chủ yếu bởi tuyến thượng thận và một số tế bào thần kinh trong não, thường là trong các tình huống căng thẳng, kích động hoặc cảm xúc mạnh.
• Cortisol: Được sản xuất bởi tuyến thượng thận, điều chỉnh các chức năng sinh lý quan trọng như cân bằng lượng đường trong máu và giảm viêm; nội tiết tố này cũng giúp cơ thể đối phó với căng thẳng – giúp ngăn viêm nhiễm. Cortisol được giải phóng đều đặn suốt cả ngày, đạt đỉnh điểm vào sáng sớm và giảm dần vào ban đêm.
• Dopamine: Một chất dẫn truyền thần kinh được não bộ giải phóng trong các hoạt động mang lại cảm giác dễ chịu như ăn uống, tình dục và tập thể dục. Được biết đến như một loại hormone “hạnh phúc”, dopamine góp phần tạo nên cảm giác khoái lạc và thúc đẩy con người tìm kiếm các hoạt động mang lại cảm giác dễ chịu. (1)
• Ghrelin: Được sản xuất chủ yếu bởi đường tiêu hóa đặc biệt là ở dạ dày giúp điều chỉnh sự thèm ăn. Khi ghrelin được giải phóng, sự thèm ăn sẽ tăng lên.
• Hormone tăng trưởng hGH: Nội tiết tố kích thích sự tăng trưởng, sinh sản tế bào và sửa chữa tế bào. hGH cũng điều chỉnh chức năng miễn dịch, trẻ hóa các mô và cơ quan…
• Insulin: Là hormone được sản xuất ở tuyến tụy, có chức năng điều chỉnh quá trình trao đổi chất và lượng đường trong máu.
• Leptin: Một loại nội tiết tố được tiết ra từ mô mỡ (còn gọi là chất béo) hoạt động cùng với ghrelin để điều chỉnh sự thèm ăn.
• Melatonin: Được tiết ra chủ yếu bởi tuyến tùng trong não, giúp điều chỉnh chu kỳ ngủ – thức của cơ thể.

Melatonin được cơ thể sản xuất để giúp “ru ngủ” cơ thể một cách tự nhiên theo nhịp sinh học.

• Norepinephrine: Một loại hormone và chất dẫn truyền thần kinh được tiết ra bởi não và tuyến thượng thận. Norepinephrine rất quan trọng đối với phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy”, giúp điều chỉnh sự chú ý, tỉnh táo, cảnh giác và lo lắng (trong não) và norepinephrine tăng cao làm tăng nhịp tim, nhịp thở và huyết áp (trong cơ thể).
• Oxytocin: Vùng dưới đồi có nhiệm vụ sản xuất nội tiết tố oxytocin và hormone này cũng được giải phóng bởi tuyến yên. Thường được gọi là “hormone tình yêu”, oxytocin đóng vai trò quan trọng trong giao tiếp xã hội, các mối quan hệ lãng mạn và sự gắn kết giữa cha mẹ và con cái…
• Vasopressin: Được sản xuất bởi vùng dưới đồi và tiết ra bởi tuyến yên, đảm nhận chức năng sinh lý như điều hòa huyết áp và chức năng tuần hoàn.

Nội tiết tố hoạt động ra sao?

Nội tiết tố điều phối các quá trình khác nhau trong cơ thể bằng cách truyền tín hiệu đến các cơ quan, da, cơ bắp và các mô đích khác.

Các tế bào trong mô đích có các thụ thể cho phép nội tiết tố liên kết, kích hoạt phản ứng ở các tế bào có thụ thể phù hợp. Các nội tiết tố truyền đạt thông điệp theo hai cách:

• Giữa hai tuyến nội tiết: Một tuyến tiết ra nội tiết tố kích thích tuyến kia thay đổi mức độ hormone tiết ra. Ví dụ như tuyến yên, tác động lên tuyến giáp để điều chỉnh mức độ hormone tuyến giáp.
• Giữa tuyến nội tiết và cơ quan đích: Tuyến nội tiết tiết ra hormone tác động trực tiếp đến các cơ quan đích. Khi tuyến tụy tiết ra insulin sau khi bạn ăn, hormone này tác động lên cơ bắp và gan để giúp xử lý glucose từ bữa ăn.

Vùng dưới đồi và tuyến yên điều phối phần lớn hoạt động nội tiết tố của cơ thể. Vùng dưới đồi tiết ra hormone giải phóng gonadotropin (GnRH), tín hiệu này báo hiệu cho tuyến yên tiết ra hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone tạo hoàng thể (LH). Những hormone này sau đó tác động đến buồng trứng, tạo ra chuỗi các sự kiện được gọi là chu kỳ kinh nguyệt.

Những biến động do mất cân bằng nội tiết tố có thể gây ra những biến đổi lớn trong cảm giác và chức năng toàn cơ thể.

Các bệnh lý liên quan do nội tiết tố gây ra

Nhiều người cho rằng, mất cân bằng nội tiết tố chỉ ảnh hưởng đến phụ nữ trong thời kỳ mang thai hoặc tiền mãn kinh – mãn kinh. Tuy nhiên, thực tế có rất nhiều loại nội tiết tố trồi sụt thất thường có thể ảnh hưởng đến nam giới, trẻ em và người lớn tuổi.

Sự mất cân bằng nội tiết tố xảy ra khi cơ thể không thể sản xuất, giải phóng hoặc được đáp ứng nội tiết tố một cách bình thường. Những rối loạn này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cách cơ thể hoạt động và gây ra nhiều triệu chứng khác nhau.

Các bệnh và rối loạn nội tiết phổ biến nhất bao gồm:

• Bệnh tiểu đường loại II: Đặc trưng bởi lượng đường trong máu tăng cao hoặc giảm thấp, cơ thể không sản xuất đủ insulin hoặc các mô đích không có phản ứng đúng cách.
• Rối loạn chức năng tuyến giáp dưới dạng cường giáp và suy giáp: Trong trường hợp suy giảm chức năng tuyến giáp, thường do thiếu iốt hoặc viêm nhiễm gây ra, tuyến giáp sản xuất quá ít hormone tuyến giáp. Những người bị suy giáp thường than phiền về tình trạng mệt mỏi, trầm cảm hoặc tăng cân. Sự thiếu hụt hormone tuyến giáp cuối cùng dẫn đến làm chậm quá trình trao đổi chất. Ngược lại, bệnh cường giáp là khi cơ thể sản sinh quá nhiều hormone tuyến giáp. Người bị cường giáp dẫn đến cảm giác bồn chồn, đổ mồ hôi nhiều, thèm ăn dữ dội và mặc dù ăn nhiều hơn nhưng vẫn bị sụt cân.
• Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS): Khi nồng độ androgen tăng cao và nồng độ estrogen dao động dẫn đến các vấn đề về kinh nguyệt, mất kinh hoặc khó thụ thai. Sự thay đổi nồng độ prolactin, cortisol hoặc FSH cũng có thể phá vỡ sự cân bằng nội tiết tố và góp phần gây ra sự mất cân bằng nội tiết tố.
• Suy giảm nội tiết tố nữ – estrogen xảy ra trong giai đoạn tiền mãn kinh – mãn kinh hoặc do một số bệnh lý, khiến nữ giới gặp phải tình trạng giảm ham muốn tình dục, bốc hỏa, đổ mồ hôi đêm, khô âm đạo, cáu gắt, mất ngủ…
• Suy giảm nội tiết tố nam – testosterone thấp có thể dẫn đến các biểu hiện như rối loạn cương dương, giảm ham muốn, mệt mỏi, khó tập trung, xuất tinh sớm…
• Hội chứng Cushing: đây là hệ quả của việc tiếp xúc với lượng lớn cortisol kéo dài, dẫn đến tăng cân bất thường, mỡ bụng, da dễ bầm tím, tăng huyết áp…
• Bệnh Addison: Đây là tình trạng tuyến thượng thận không sản xuất đủ hormone cortisol và aldosterone. Các triệu chứng thường gặp gồm mệt mỏi kéo dài, sụt cân, tụt huyết áp, chán ăn và yếu cơ.
• Loãng xương do rối loạn nội tiết: Sự suy giảm estrogen ở nữ giới hoặc testosterone ở nam giới có thể đẩy nhanh quá trình mất xương, làm tăng nguy cơ loãng xương và gãy xương, đặc biệt ở người lớn tuổi.
• Rối loạn tăng trưởng: Ở trẻ em và thanh thiếu niên, bất thường hormone tăng trưởng có thể gây chậm phát triển chiều cao, hoặc có chiều cao vượt trội bất thường, to đầu chi nếu hormone tăng trưởng được sản xuất quá mức.

Nội tiết tố khi mất cân bằng thì nên làm gì?

Rối loạn nội tiết tố không phải lúc nào cũng dễ phát hiện. Đến nay chưa có xét nghiệm nào có thể đánh giá tất cả các mức độ hormone.

Thăm khám với bác sĩ là việc làm cần thiết để có thể đưa ra các đánh giá chính xác, từ đó có phương pháp điều trị phù hợp nếu phát hiện mất cân bằng nội tiết tố.

Việc chẩn đoán mất cân bằng nội tiết tố thường bao gồm:

• Khám sức khỏe tổng quát và xem xét tiền sử bệnh để phát hiện bệnh lý tiềm ẩn.
• Đánh giá các loại thuốc và thực phẩm chức năng đang sử dụng
• Thực hiện các xét nghiệm để đo nồng độ hormone trong máu, nước tiểu hoặc nước bọt của bạn.
• Khám vùng chậu để sờ nắn tìm u nang hoặc khối u có khả năng ảnh hưởng lên sự sản sinh hormone.
• Siêu âm có thể giúp kiểm tra tử cung, buồng trứng, tuyến giáp hoặc tuyến yên.

Việc điều trị các rối loạn nội tiết tố phụ thuộc vào nguyên nhân vừa được chẩn đoán và các triệu chứng cụ thể của từng người. Các phương pháp điều trị phổ biến bao gồm:

• Điều trị bằng nội tiết tố thay thế hoặc thuốc ức chế hormone.
• Thay đổi lối sống thông qua điều chỉnh chế độ ăn uống, thói quen ngủ – thức và tập thể dục thường xuyên.
• Kiểm soát các yếu tố gây căng thẳng và hỗ trợ tâm lý
• Các phương pháp điều trị chuyên biệt dành cho phụ nữ như điều trị rối loạn kinh nguyệt, giảm nhẹ các triệu chứng mãn kinh.

Bên cạnh các giải pháp điều trị hiện đại, phụ nữ bị rối loạn nội tiết tố nên bổ sung tinh chất thiên nhiên nổi bật là Lepidium Meyenii và P. Leucotomos được nghiên cứu với khả năng hỗ trợ sức khỏe toàn diện cho phụ nữ. Trong đó, Lepidium Meyenii giúp tăng cường sự phối hợp nhịp nhàng của hệ trục Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng, từ đó góp phần cân bằng bộ 3 nội tiết tố nữ estrogen – progesterone – testosterone, giúp cải thiện sinh lý nữ, hỗ trợ phòng ngừa bệnh lý tim mạch, huyết áp, làm chậm mãn kinh. Song song đó, tinh chất P. Leucotomos mang đến giải pháp hỗ trợ bảo vệ và phục hồi cấu trúc nền của da từ bên trong, giúp cải thiện độ đàn hồi và mịn màng của làn da.

Sự kết hợp của hai dưỡng chất này cùng với chế độ ăn uống, lối sống lành mạnh góp phần ổn định nội tiết tố và giúp phụ nữ giữ được sức khỏe tổng thể và vẻ ngoài tươi trẻ, làn da căng mịn và rạng rỡ theo thời gian.

Những sai lầm thường gặp khi tự ý cân bằng

Nội tiết tố như một “mạng lưới” phức tạp vì vậy việc tự ý cân bằng khi chưa được thăm khám có thể gây ra nhiều hậu quả cho sức khỏe và tài chính. Bên cạnh đó, đây là một số sai lầm trong quá trình cải thiện nội tiết tố:

• Tin vào các sản phẩm gắn mác cân bằng nội tiết tố nhanh
• Cắt giảm thực phẩm dinh dưỡng, ăn kiêng khắt khe khiến cơ thể suy nhược
• Thức khuya hoặc thường xuyên mất ngủ cũng khiến nội tiết tố bị xáo trộn dữ dội, rất khó để ổn định
• Lạm dụng nhiều sản phẩm bổ sung cùng lúc khiến cơ thể và hệ thần kinh nội tiết bị quá tải
• Bỏ qua việc thăm khám chuyên khoa dẫn đến điều trị muộn có thể làm tăng nguy cơ biến chứng, ảnh hưởng đến sức khỏe và khả năng sinh sản.

Mặc dù được sản xuất với lượng nhỏ, nội tiết tố có vai trò vô cùng quan trọng đối với sức khỏe tổng thể, từ quá trình trao đổi chất đến sinh sản, cảm xúc và sắc đẹp… Vì vậy, việc ổn định và duy trì sự cân bằng cho các nội tiết tố trong cơ thể là “chìa khóa” giúp cải thiện sức khỏe, nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo vệ sức khỏe lâu dài.