Mãn kinh là gì và ảnh hưởng đến sức khỏe nữ giới ra sao?

Mãn kinh là gì?

Mãn kinh hay chu kỳ kinh nguyệt cuối cùng là giai đoạn biến chuyển lớn trong sức khỏe sinh lý của người phụ nữ, xảy ra khi buồng trứng ngừng sản xuất các hormone sinh sản. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, mãn kinh được quy ước là khi người phụ nữ không hành kinh (không có kinh nguyệt) liên tục trên 1 năm.

Khi nào phụ nữ bước vào mãn kinh?

Hầu hết phụ nữ bước vào thời kỳ mãn kinh tự nhiên trong độ tuổi từ 45 – 55, trung bình là khoảng 51 tuổi. Theo đó, trường hợp mãn kinh trong độ tuổi từ 40 – 45 gọi là sớm, còn  sau 55 tuổi gọi là muộn.

Mãn kinh tự nhiên thường xảy ra khi chị em bước vào độ tuổi 45 – 55 tuổi

Dấu hiệu thường gặp ở giai đoạn mãn kinh

Dưới đây là những dấu hiệu đặc trưng mà chị em phụ nữ phải trải qua:

1. Bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm

Theo thống kê, có đến 75% phụ nữ mãn kinh phải trải qua những cơn bốc hỏa thất thường, kèm theo hiện tượng đổ mồ hôi đêm. Cơn bốc hỏa được miêu tả như luồng khí nóng bốc lên ở phía trên cơ thể, bắt đầu từ cổ và mặt, rồi lan tỏa khắp người trong khoảng 30 giây đến 30 phút. Chị em có thể sẽ phải trải qua các cơn bốc hỏa  trong 2 – 5 năm và thậm chí 10 năm.

2. Kinh nguyệt không xuất hiện (mất kinh)

Mất kinh là triệu chứng đặc trưng tiếp theo. Nguyên nhân khiến chị em bị mất kinh là do cạn kiệt các nang noãn và nội tiết tố nữ không thể sản xuất đầy đủ để tạo được biến đổi mô học ở nội mạc tử cung.

3. Khô âm đạo, giảm ham muốn, đau khi quan hệ

Khô âm đạo là hiện tượng âm đạo giảm hoặc mất khả năng tiết ra dịch nhờn để bôi trơn khi quan hệ. Đây cũng là lý do khiến chị em cảm thấy đau rát khi quan hệ và dần dần không còn cảm thấy hứng thú với “chuyện ấy”.

4. Mất ngủ, khó ngủ lại khi tỉnh giấc

Rối loạn giấc ngủ bao gồm: khó đi vào giấc ngủ (lên giường 30 phút nhưng vẫn không ngủ được), ngủ không sâu, thức dậy nhiều lần, không ngủ lại được sau khi tỉnh giấc… Theo Tổ chức Giấc ngủ Quốc gia Hoa Kỳ, có nhiều nguyên nhân khiến chị em bị rối loạn giấc ngủ ở thời kỳ này như: sự suy giảm nồng độ hormone Estrogen và Progesterone, tình trạng bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm, tâm lý căng thẳng và lo lắng…

Mất ngủ hay khó ngủ là triệu chứng phổ biến

5. Thường xuyên cáu gắt, lo âu và dễ bị trầm cảm

Chị em hay cáu gắt vô cớ và thường xuyên gặp những cảm xúc tiêu cực, chẳng hạn: lo âu, sợ hãi, căng thẳng, hồi hộp… Đặc biệt, chị em cũng dễ bị trầm cảm, tỏ ra thờ ơ với những hoạt động thường ngày và thích sống cô lập.

6. Tăng cân không kiểm soát (đặc biệt vùng bụng)

Nồng độ Estrogen giảm khiến cơ thể có xu hướng lưu trữ nhiều chất béo hơn, nhất là ở vùng bụng, eo và đùi, đồng thời làm chậm khả năng đốt cháy chất béo của quá trình trao đổi chất. Vậy nên, có đến 2/3 phụ nữ trong độ tuổi mãn kinh bị thừa cân. Việc tăng cân không kiểm soát có thể dẫn đến nguy cơ mắc bệnh tiểu đường tuýp 2, bệnh tim mạch, bệnh về đường hô hấp, cao huyết áp, ung thư vú, ung thư cổ tử cung…

7. Đau nhức xương khớp, loãng xương

Vì nội tiết tố Estrogen đảm nhiệm vai trò bảo vệ xương, nên khi nồng độ Estrogen sụt giảm ở thời kỳ mãn kinh sẽ khiến mật độ xương mất nhanh hơn, làm tăng nguy cơ loãng xương. Bên cạnh đó, phụ nữ thường bị đau nhức xương khớp và nguy cơ cao mắc bệnh thoái hóa khớp.

8. Tiểu không kiểm soát, tiểu són

Chứng tiểu không tự chủ là tình trạng sức khỏe phổ biến do suy giảm nồng độ estrogen, làm suy yếu các cơ và mô ở vùng chậu, bao gồm cả mô nâng đỡ bàng quang và niệu đạo, dẫn đến chứng tiểu không tự chủ hay tiểu không kiểm soát.

9. Tim đập nhanh, hồi hộp

Một nghiên cứu tổng quan năm 2021 cho thấy, có tới 40,2% phụ nữ tiền mãn kinh và 54,1% phụ nữ sau mãn kinh gặp phải chứng hồi hộp. Chứng hồi hộp và tim đập nhanh có thể là hậu quả của việc giảm nồng độ hormone Estrogen. (1)

10. Hay quên, giảm tập trung

Khả năng ghi nhớ và tập trung ở phụ nữ cũng suy giảm đáng kể. Đây là những triệu chứng của một loại rối loạn nhận thức gọi là “sương mù não”. Đây là lý do giải thích tại sao nhiều chị em có thể nhớ rất rõ chuyện cũ, nhưng lại không thể nhớ những chuyện vừa mới xảy ra, quên tên người mới quen, quên nơi để chìa khóa…

11. Tóc rụng, da khô, nám và tàn nhang

Sự suy giảm nồng độ Estrogen và Progesterone có thể khiến phụ nữ gặp phải các tình trạng như tóc mỏng dần, làn da khô ráp và thiếu sức sống với sự xuất hiện của nếp nhăn, vết nám và đốm đồi mồi.

Phụ nữ bị rụng tóc nhiều do suy giảm nồng độ Estrogen và Progesterone

12. Móng tay giòn, dễ gãy

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, 66% phụ nữ bị giòn móng trong thời kỳ mãn kinh. Điều này có thể là do nồng độ Estrogen giảm và tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng liên quan đến tuổi tác.

Ngoài ra, phụ nữ  còn gặp các vấn đề về sức khỏe răng miệng như: răng nhạy cảm, nướu đau… Những dấu hiệu và triệu chứng có thể kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm và có thể thay đổi theo thời gian.

>>> Xem thêm: Cách xử lý khi phụ nữ mãn kinh bị chuột rút

Nguyên nhân gây mãn kinh

Dưới đây là một số nguyên nhân gây mãn kinh mà chị em cần nắm rõ .

1. Hệ trục vàng Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng suy giảm hoạt động

Hệ trục thần kinh – nội tiết quan trọng của phụ nữ được tạo nên bởi Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng giữ vai trò chỉ huy và điều tiết sản xuất các nội tiết tố chính cho cơ thể phụ nữ, trong đó phải kể đến bộ ba hormone tiêu biểu là Estrogen, Progesterone và Testosterone.

Ở tuổi dậy thì, “hệ trục vàng” này giúp cơ thể bé gái phát triển với những đặc trưng riêng của giới tính nữ (ngực nở, eo thon, hông rộng, làn da mềm mại) và hoàn thiện bộ máy sinh sản để thực hiện thiên chức làm mẹ, làm vợ sau này. Ở độ tuổi sinh sản, hoạt động của hệ trục thần kinh – nội tiết trở nên nhịp nhàng và đều đặn hơn, giúp chị em đạt đến đỉnh cao của sức khỏe, sắc đẹp và chức năng sinh lý.

Tuy nhiên, khi chị em bước qua tuổi 30, hoạt động của hệ trục Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng bắt đầu suy giảm, kéo theo hàng loạt bất ổn ở cả 3 khía cạnh: sức khỏe, sắc đẹp và đặc biệt là chức năng sinh lý. Như vậy, hệ trục vàng Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng suy giảm hoạt động là nguyên nhân chính dẫn đến mãn kinh.

2. Phẫu thuật cắt buồng trứng

Phẫu thuật cắt bỏ buồng trứng để cải thiện u nang hoặc ung thư buồng trứng là một trong những nguyên nhân gây mãn kinh sớm. Chu kỳ kinh nguyệt có thể sẽ dừng lại ngay sau khi thực hiện phẫu thuật này và xuất hiện sớm các triệu chứng  như bốc hỏa, khô âm đạo, giảm ham muốn tình dục.

Ngoài ra, một số phương pháp điều trị ung thư như hóa trị hoặc xạ trị vùng chậu cũng có thể làm ảnh hưởng đến buồng trứng và gây rối loạn kinh nguyệt. Nguy cơ cũng có thể xảy ra nếu người bệnh phải chịu hóa trị, xạ trị nhiều lần.

3. Suy buồng trứng sớm

Suy buồng trứng sớm là tình trạng xảy ra khi buồng trứng ngưng hoạt động dù bạn chưa đến tuổi 40. Suy buồng trứng sớm có thể là do buồng trứng không sản xuất được lượng hormone sinh sản bình thường (suy buồng trứng nguyên phát), hoặc có thể xuất phát từ các yếu tố di truyền hoặc bệnh tự miễn dịch.

Suy buồng trứng là nguyên nhân khiến nhiều chị em bị mãn kinh sớm

Suy buồng trứng sớm là một trong những nguyên nhân gây mãn kinh sớm, làm giảm chất lượng đời sống tình dục. Nguy hiểm hơn, rối loạn nội tiết tố còn làm tăng nguy cơ vô sinh, hiếm muộn ở các cặp vợ chồng.

4. Di truyền

Tiến sĩ Howard Zacur – Trường khoa Nội tiết Sinh sản và Vô sinh, Trường Y Johns Hopkins cho biết,  tuổi mãn kinh của mẹ và các dì (chị hoặc em gái của mẹ) là cơ sở để dự đoán tuổi mãn kinh của chính mình.

Nếu mẹ bạn bắt đầuở tuổi 40 thì bạn cũng có nguy cơ mãn kinh sớm. Tuy nhiên, gen di truyền chỉ chiếm 50% nguyên nhân, 50% nguyên nhân còn lạicó thể do bệnh lý hoặc lối sống và thói quen sinh hoạt thiếu lành mạnh.

5. Lối sống

Theo nhiều nghiên cứu, hút thuốc lâu dài và thường xuyên ảnh hưởng đến nồng độ nội tiết Estrogen, gây mãn kinh sớm hơn 1 – 2 năm so với những phụ nữ không hút thuốc. Chế độ ăn thiếu cân đối, lười vận động và ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời cũng có thể là nguyên nhân gây ra vấn đề này.

6.Khiếm khuyết nhiễm sắc thể

Một số bất thường nhiễm sắc thể điển hình như hội chứng Turner, có buồng trứng phát triển không bình thường và không hoạt động đúng theo quy trình tự nhiên, gây mãn kỹ kinh sớm.

7. Động kinh

Động kinh là một chứng rối loạn co giật bắt nguồn từ não bộ. Người bị động kinh có nhiều nguy cơ bị suy buồng trứng nguyên phát và dẫn đến mãn kinh sớm. Nghiên cứu trên website Epilepsia cho hay, trong một nhóm phụ nữ bị động kinh, khoảng 14% gặp chứng mãn kinh sớm.

8. Bệnh tự miễn

Giống như bệnh tuyến giáp hoặc viêm khớp dạng thấp, mãn kỳ kinh sớm cũng có thể liên quan đến sự rối loạn miễn dịch. Hệ thống miễn dịch bị rối loạn tấn công chính các cơ quan khỏe mạnh của cơ thể, gây ra một số bệnh tự miễn và có thể ảnh hưởng đến chức năng buồng trứng.

Mãn kinh có nguy hiểm không?

Mặc dù không gây nguy hiểm đến tính mạng, nhưng sự thay đổi về nồng độ nội tiết tố ở thời kỳ này khiến chị em phụ nữ phải đối mặt với nhiều bệnh lý nghiêm trọng, bao gồm:

Loãng xương

Trung bình, phụ nữ sẽ mất 25% khối lượng xương từ khi mãn kinh đến 60 tuổi. Điều này làm tăng nguy cơ loãng xương, khiến xương giòn yếu và dễ gãy hơn.

Bệnh tim mạch

Khi nồng độ Estrogen giảm, nguy cơ mắc bệnh tim mạch ở phụ nữ tăng lên. Và bệnh tim mạch được cho là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở cả phụ nữ và nam giới.

Tiểu không tự chủ

Các mô nâng đỡ bàng quang và niệu đạo suy yếu,  khiến nhiều chị em mắc chứng tiểu không tự chủ. Tiểu không tự chủ có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường tiết niệu.

Chị em phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe, điển hình là tiểu không tự chủ

Không chỉ vậy, phụ nữ còn phải “vật lộn” với hàng loạt vấn đề khác như: giảm ham muốn tình dục, tăng cân, lão hóa da…

>>> Xem thêm: Vì sao bị ù tai ở phụ nữ mãn kinh?

Chẩn đoán mãn kinh

Quá trình mãn kinh diễn ra từ từ, nên không có thử nghiệm đơn lẻ nào có thể xác định chính xác một người nữ có đang trong quá trình này hay không. Thông thường, các bác sĩ sẽ xem xét trên nhiều phương diện, bao gồm: tuổi tác, tình trạng kinh nguyệt, những triệu chứng và sự thay đổi trên cơ thể mà người phụ nữ đang trải qua để chẩn đoán.

Riêng trường hợp mãn kỳ kinh sớm, bác sĩ có thể chỉ định làm một số xét nghiệm dưới đây để chẩn đoán:

• Định lượng hormone buồng trứng và tuyến yên: Nếu chỉ số FSH ≥ 40 mIU/ml và Estradiol thấp (khoảng dưới 50 pg/l).
• Định lượng hormone kích thích tuyến giáp (TSH): Nếu chỉ số TSH dưới 0.4 mlU/L.

Có cách nào kiểm soát triệu chứng mãn kinh không?

Có người trải qua thời kỳ mãn kinh rất nhẹ nhàng, nhưng một số người lại phải “gồng mình” chịu đựng hàng loạt triệu chứng khó chịu. Tùy từng trường hợp cụ thể, bác sĩ sẽ đưa ra những chỉ định phù hợp để giảm nhẹ các triệu chứng. Sau đây, chuyên gia Angela Gold sẽ liệt kê các phương pháp kiểm soát triệu chứng  đang được áp dụng hiện nay để chị em nắm bắt.

1. Liệu pháp hormone thay thế

Thông thường, liệu pháp hormone thay thế giúp điều trị và giảm các cơn bốc hỏa. Tùy thuộc vào tình trạng cá nhân và tiền sử gia đình, bác sĩ sẽ chỉ định loại hormone và liều lượng phù hợp. Tuy nhiên, việc sử dụng liệu pháp hormone trong thời gian dài có thể dẫn đến nguy cơ mắc bệnh về tim mạch, ung thư vú…

Đặc biệt, khi dùng liệu pháp hormone thay thế, chị em phải tuân thủ theo chỉ định của bác sĩ. Nếu chị em tự ý sử dụng có thể làm tăng nguy cơ huyết khối tĩnh mạch, thuyên tắc phổi, thuyên tắc não và gây tử vong đột ngột.

2. Thuốc bôi âm đạo

Thuốc bôi có thể giảm khô âm đạo, tránh khó chịu và chảy máu khi quan hệ. Thuốc ở dạng gel, viên hoặc vòng đặt âm đạo. Chị em cũng nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để hạn chế các rủi ro cho sức khỏe.

3. Sử dụng một số thuốc đặc trị

Nếu tình trạng rối loạn nội tiết không quá nặng hoặc người bệnh không thể dùng liệu pháp hormone thay thế, bác sĩ sẽ chỉ định một số loại thuốc đặc trị triệu chứng như: thuốc chống trầm cảm liều thấp, thuốc điều trị loãng xương, thuốc cải thiện mọc tóc… Bên cạnh đó, các loại thuốc như: thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc Serotonin (SSRIs), thuốc ức chế tái hấp thu Serotonin-norepinephrine (SNRIs), Gabapentin… đã được chứng minh là có khả năng làm giảm các cơn bốc hỏa. Ngoài ra, thuốc Paroxetine có thể được sử dụng để điều trị triệu chứng bốc hỏa.

4. Thuốc để điều trị và ngăn ngừa loãng xương

Sử dụng các loại thuốc có chứa vitamin D và canxi để phòng ngừa tình trạng loãng xương.  Tuy nhiên, cần sử dụng vitamin D theo đúng liều lượng, chỉ định của bác sĩ.

Dùng thuốc là một trong những biện pháp y tế giúp kiểm soát các triệu chứng và phòng ngừa bệnh lý

5. Thay đổi chế độ ăn uống hàng ngày

Thay đổi chế độ ăn uống có thể giúp giảm bớt các triệu chứng. Đầu tiên, chị em nên hạn chế tiêu thụ caffeine và đồ cay nóng. Tiếp đến, chị em cần tăng cường thực phẩm chứa phytoestrogen – hợp chất tự nhiên có đặc tính giống estrogen trong cơ thể như: Đậu nành, đậu gà, đậu lăng, hạt lanh, ngũ cốc, trái cây tươi, rau củ…

6. Thường xuyên tập thể dục

Hoạt động thể chất thường xuyên vừa giúp nâng cao sức khỏe tổng thể, vừa cải thiện tâm trạng và xoa dịu các triệu chứng mãn kinh cho chị em. Các bộ môn vận động nhẹ nhàng, chẳng hạn như: yoga, đi bộ, đạp xe tại chỗ… là lựa chọn phù hợp. Song song đó, chị em có thể tập bài tập Kegel để tăng cường sức mạnh nhóm cơ sàn chậu, giúp khắc phục chứng tiểu không tự chủ.

7. Kiểm soát cân nặng ở mức hợp lý

Béo phì khiến cơn bốc hỏa xảy ra thường xuyên hơn và nghiêm trọng hơn. Chính vì vậy, phụ nữ  cần duy trì cân nặng hợp lý để giảm nhẹ triệu chứng này. Nếu chị em gặp khó khăn trong việc giảm cân, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn cách kiểm soát cân nặng hiệu quả.

8. Bỏ hút thuốc

Hút thuốc không chỉ làm tăng nặng các triệu chứng mà còn đẩy chị em đến trước nguy cơ mắc bệnh tim mạch, loãng xương, ung thư và nhiều vấn đề sức khỏe khác. Hãy bỏ hút thuốc ngay hôm nay để cải thiện sức khỏe trong giai đoạn này.

Các biện pháp duy trì sức khỏe

Chị em hoàn toàn có thể sống vui – sống khỏe trong suốt giai đoạn mãn kinh bằng việc thực hiện đồng thời những biện pháp sau:

1. Tránh stress, căng thẳng

Căng thẳng/stress khiến các triệu chứng mãn kinh trở nên trầm trọng hơn, đồng thời có thể gây ra chứng trầm cảm và dễ dẫn đến tình trạng béo phì cũng như nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Đó là lý do phụ nữ cần giữ tinh thần thoải mái và vui tươi thông qua các hoạt động tích cực như: tham gia câu lạc bộ thơ ca, học nhảy, học vẽ, giao lưu văn nghệ…

2. Tập luyện thể dục, thể thao thường xuyên

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, tập thể dục thường xuyên giúp giải phóng nguồn năng lượng dư thừa trong cơ thể, góp phần giữ cân nặng hợp lý. Ngoài ra, tập thể dục còn có thể cải thiện triệu chứng bốc hỏa, tăng cường khí sắc, giảm các cơn đau mãn tính, chống loãng xương và các bệnh về tim mạch. Phụ nữ  có thể đi bộ 10-15 phút sau mỗi bữa ăn hoặc tham gia các lớp yoga, thiền để duy trì thể trạng tốt.

Vận động thể chất thường xuyên giúp chị em duy trì sức khỏe tốt

3. Ngủ sớm và ngủ đủ giấc

Ngủ sớm, đủ giấc và đúng giờ giúp chị em luôn tràn đầy năng lượng. Để nâng cao chất lượng giấc ngủ, phụ nữ có thể áp dụng các biện pháp dưới đây:

• Xây dựng thói quen đi ngủ và thức dậy cùng một thời điểm trong tất cả các ngày, kể cả cuối tuần.
• Tránh dùng đồ uống chứa caffeine, rượu bia và các thiết bị điện tử (máy tính, điện thoại, tivi) sát giờ đi ngủ.
• Thư giãn cơ thể trước khi đi ngủ bằng cách tắm nước ấm, nghe nhạc, đọc sách…
• Chuẩn bị không gian ngủ sạch sẽ, thoáng mát, yên tĩnh và đủ ánh sáng (không quá tối cũng không quá sáng).

Bước vào giai đoạn sinh lý này, chị em thường gặp những cơn bốc hỏa, nóng bừng và đổ mồ hôi vào ban đêm. Do vậy, chị em hãy giữ cho phòng ngủ luôn ở trạng thái mát mẻ với nhiệt độ lý tưởng cho một giấc ngủ ngon là từ 20-25 độ C.

4. Chế độ dinh dưỡng phù hợp

Để đảm bảo sức khỏe và giảm bớt các triệu chứng, chị em nên xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, trong đó tăng cường chất đạm (thịt nạc, thịt gia cầm, cá, trứng, các loại đậu…), axit béo omega-3 (cá hồi, cá ngừ, cá thu, cá trích) và chất xơ (có trong các loại rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu…). Chị em cũng cần cung cấp cho cơ thể lượng canxi phù hợp từ sữa không đường tách béo, các loại đậu, tôm, cua, trứng… để phòng chống loãng xương.

5. Duy trì hoạt động của hệ trục Não bộ – Tuyến yên – Buồng trứng

Ngoài giữ tinh thần thoải mái, tập luyện thể thao thường xuyên, ngủ đủ giấc và ăn uống khoa học, chị em nên chủ động bổ sung các dưỡng chất thiên nhiên có khả năng tác động trực tiếp lên hệ trục vàng Não Bộ – Tuyến yên – Buồng trứng như Lepidium Meyenii và P. Leucotomos. Bộ đôi tinh chất chuyên biệt này đã được chứng minh về tác dụng điều hòa hoạt động của trục thần kinh – nội tiết, hỗ trợ cân chỉnh và ổn định nồng độ của ba nội tiết tố nữ quan trọng là Progesterone, Estrogen và Testosterone, từ đó làm dịu các triệu chứng khó chịu của giai đoạn sinh lý này, giúp chị em bước qua giai đoạn “bão tố” này thật nhẹ nhàng và êm đềm.

Để duy trì nền tảng sức khỏe tốt trong thời kỳ mãn kinh, chị em nhất định phải thăm khám định kỳ. Việc thăm khám định kỳ là cơ sở để bác sĩ đánh giá chính xác thể trạng và tầm soát bệnh lý nguy hiểm, giúp phụ nữ  yên tâm sống vui, sống khỏe mỗi ngày.